Кыргызстанда кинонун өнүгүүсүнүн алгачкы этабы (1910 – 1930-жылдар) көбүнчө этнографиялык мүнөздөгү (турмуш-тиричилик, каада-салттар, жаратылыш) хроникалык жана даректүү тасмалар менен байланыштуу.

Алгачкы тасмалар 1910-жылдары тартылган, ал эми 400 адамга ылайыкталган биринчи "Эдисон" кинотеатры 1914-жылы курулган, үч жылдан кийин өлкөдө биринчи көчмө кинотеатрлар иштей баштаган.

Биринчи прокатка чыккан тасмалар көчмөн элдин жашоосу тууралуу кыска метраждуу этнографиялык сүрөттөр болгон.

Андан кийин, революциядан кийинки он жылдыкта Фрунзеге Кыргыз Автономиялуу Республикасын изилдеген советтик окумуштуу-этнографтар менен киноэкспедициялар келишкен. Ошол кезде кыска метраждуу очерктер ("Советтик Кыргызстан", 1926-1927) жана илимий-популярдуу тасмалар ("Подножие смерти", 1928) жаралган, ал эми 1936-жылы биринчи толук метраждуу даректүү тасма «Кыргызстан» жарыкка чыккан.

Отузунчу жылдардын аягында Кыргызстанда Ташкенттеги "Союзкинохроника" студиясынын базасында корреспонденттик пункт түзүлүп, ал "Советская Киргизия" киноочерктерин чыгара баштаган.

Корреспонденттик пункттун негизги милдети – республикадагы күндөлүк окуяларды ыкчам чагылдыруу жана эмгек жетишкендиктеринин жылнаамасын түзүү болгон. Анда негизинен өнөр жай жана айыл чарбасынын алдыңкылары, илим менен техниканын новаторлору, кино жана театр артисттери, ошондой эле маданият жана искусство ишмерлери тууралуу сюжеттер камтылган.

Жалпысынан алганда, бул репортаждык тасмалар ашыкча оптимизмге жана ийгиликтерди апыртууга жакын болуп, иш жүзүндө социалисттик эмгекти даңазалоо (пропагандалоо) кызматын аткарган.

Киножурналдан тышкары, бул мезгилде толук метраждуу даректүү тасмалар да чыгарылып турган. Алар негизинен экспедицияларды каттап, Борбордук Тянь-Шандын катаал экзотикасын чагылдырууга умтулушкан (мисалы, реж. Марианна Варейкистин "Бийик жерде", 1941, тасмасы). Бул тасмалар негизинен сырттан келген режиссерлор тарабынан тартылган.

Кыргыз киносунун калыптануу тарыхы 1941-жылдын 17-ноябрында "Кыргызфильм" киностудиясынын негизделиши менен башталат.

Бул убакытка чейин эле "алгачкы чыгармачыл жана техникалык кадрлар калыптанып, өз алдынча кино өндүрүү үчүн шарттар түзүлүп калган".

Студиянын алгачкы он жылында согуштук хроникалар, анын ичинде "Советтик Кыргызстан" (мурдагы "Советская Киргизия") киножурналы чыгарылып турган.

Согуштан кийинки жылдарда тынчтык мезгилинин кинолетописи кайрадан жанданып, ал кезде дагы деле кыска метраждуу репортаждык-хроникалык тасмалар басымдуулук кылган.

"Кыргыз керемети" жана анын өзөгүн түзгөн автордук кол тамга 1950-жылдардын экинчи жарымы – 1960-жылдары ВГИКтин бүтүрүүчүлөрүнөн турган режиссерлордун алгачкы толкуну менен бирге жарала баштаган.

Бул мезгил улуттук кинематографиянын өнүгүүсүндөгү "сапаттык бурулуштун" башаты катары бааланат. Бул учурда авторлор жаңыча изденип, эксперименттерге барышкан; баяндоонун калыптанган эрежелерин бузуп, жаңы ыкмаларды колдоно башташкан.

Жанрдык трансформация: хрониканын алкагынан чыгуу

Бул мезгилде чоң жанрдык жылыш орун алат: кино жөнөкөй маалымат берүүдөн адамдын ички дүйнөсүнө жана анын тагдырына үңүлгөн терең баяндоого өтөт. Кинопортрет жана лирикалык репортаж сыяктуу жаңы формалар пайда болуп, анда эки башка багыт байкалат: болгон чындыкты болгонундай тасмага тартып алуу же окуяны автордук көз караш менен көркөм уюштуруу.

Дал ушул убакта киного ВГИКтин бүтүрүүчүлөрүнөн турган жаңы муун келет. Алардын алгачкыларынан болуп Фатима Мамуралиева алдыңкы механизатор Исмаил Матказиев тууралуу "Сапар байсалдуу болсун" ("В добрый путь", 1956) аттуу фильм-портретин тартат.

Кыргыз кино таануучусу Каарман Ашимов белгилегендей, тасмада айрым бир жасалмалуулукка жана чындыкты кооздоп көрсөтүүгө жол берилгенине карабастан, ал маанилүү эмгек болгон. Себеби, бул тасма кинематографисттердин көңүлүн заманбап жумушчу адамдын образына бура алган.

Дагы бир орчундуу мисал – Лиля Турусбекованын "Алар Тянь-Шанда туулган" (1957) даректүү тасмасы. Бул эмгек идеялык жактан бири-бирине байланышкан портреттердин сериясынан туруп, дүйнө жүзүндө көрсөтүлгөн.

"Лиля Турусбекованын тасмасындагы эң башкы өзгөчөлүк – анын идеялык максаттуулугунда. Ал ар бир каармандын өмүр баянынан мурунку окуянын логикалык уландысы жана кийинки баяндын башаты катары кызмат кылган өзгөчө бир мүнөздү таба билген", – Каарман Ашимов.

Лиля Турусбекова биринчи аял-режиссерлордун бири гана эмес, «кыргыз кереметинин» пайдубалын түптөгөндөрдүн бири болгон. Кийинки кыргыз кино чеберлеринин бүтүндөй бир мууну ушул инсанды үлгү тутушкан.

Ал совет доорунда эле даректүү кинодогу автордук көз караштын багытын аныктап берген. Бүгүнкү күнү анын тасмаларын көргөндө алар жаңыча мааниде кабылданат: бул советтик Кыргызстандын адамынын жасалма пафоссуз, улуу адамгерчилик жана чын ыклас менен тартылган жандуу портрети.

Автордук кино жана улуттук киноэстетиканын калыптанышы

Режиссерлордун жаңы мууну түз сызыктуу баяндоодон баш тартып, даректүү киного философиялык тереңдикти жана поэтикалык маанайды алып келди. Мелис Убукеев "Тоо дарыясы" (1960) тасмасында алгачкылардан болуп аллегориялык образдарды колдонуп, пейзажды көмүскө маанилерге байыткан.

Ал эми Төлөмүш Океев "Бул – жылкылар" (1965) тасмасында кинопоэма жана даректүү икая (притча) жараткан, бул кийинчерээк анын таанымал автордук стилине айланган.

Болот Шамшиев элдик турмушту жана фольклорду терең аңдап-билүүгө умтулуусун көрсөткөн "Манасчы" (1965) жана "Чабан" (1966) дилогиясы үчүн эл аралык кинофестивалдардын жогорку сыйлыктарына татып, дүйнөлүк таанылууга ээ болгон.

Болот Шамшиевдин даректүү тасмалары бүгүнкү күнгө да үндөшүп, түбөлүктүүлүгүн сактап келет. Мисалы, "Манасчы" тасмасында ал элдик чыгармачылыктын башатына жана улуттук өзүн-өзү таануу маселесине кайрылат. Бул өз учурунда өтө маанилүү кадам болгон, анткени буга чейин "кичинекей элдердин" эпосторуна идеологиялык себептерден улам тыюу салынып келген. Ромен Ролландын учкул сөзүн эпиграф катары колдонуу менен, тасма жөнөкөй портреттин алкагынан чыгып, өткөнгө терең ой жүгүртүүгө жана тарыхты дастанчынын улуу образы аркылуу аңдап билүүгө жасалган зарыл аракетке айланган.

Чыңгыз Айтматов: "Кыргыз кино искусствосу даректүү тасмадан жаралган десек жаңылышпайбыз, – деп жазган. – Мунун себеби, кыргыз көркөм кинематографиясынын бардык алдыңкы чеберлери кинодокументалистика мектебинен – турмуш менен тыгыз байланышта болуу, аны терең түшүнүү, реалдуу чындыкка жигердүү аралашуу мектебинен өткөндүгүндө гана эмес. Мунун дагы бир себеби – даректүү тасма өзүнүн калыптануу мезгилинде да, азыркы учурда да республикалык көркөм кинематографиянын өнүгүшүнө зор таасирин тийгизип жаткандыгында".

1970-1980 – жылдары кыргыз даректүү киносу интеллектуалдык-философиялык жана автордук багыттын туу чокусуна жеткен.

Бул мезгил масштабдуу, узак мөөнөттүү долбоорлордун пайда болушу менен мүнөздөлөт. Алсак, Альгимантас Видугиристин Токтогул ГЭСи тууралуу "киноэпопеясы" өзүнүн күчтүү автордук стили жана замандаштарынын бейнесине терең үңүлгөндүгү менен айырмаланган.

Муну менен катар эле, Клара Юсупжанова жайлоого арналган атактуу үчилтигин жаратып, аны адамдын жаратылыш менен жуурулушуусун жана түбөлүктүү турмуш айлампасын аңдап-билүүнүн метафорасы катары колдонгон. Ошентип, ал өзүнүн уникалдуу поэтикалык стилин калыптандырган.

Мунун ачык мисалы – Альгимантас Видугиристин 1960-жылдардан 1980-жылдарга чейин созулган, Токтогул ГЭСин курууга арналган улуу киноэпопеясы. Режиссердун бул түрмөккө кирген алгачкы тасмалары ("ПСП" (1965), "Перекрытие" (1966), "Нарын күндөлүгү" (1971)) өзүнүн өзгөчө автордук көз карашы жана замандаштарынын терең бейнесин ачып бергени менен айырмаланган. Бул эмгектер бүгүнкү күнү сөз болуп жаткан креативдүү документалистиканын пайдубалын ошол кезде эле түптөгөн десек болот.

Видугиристин материалга өтө кылдаттык жана өзгөчө жоопкерчилик менен мамиле кылганы белгилүү. Замандаштарынын эскерүүлөрүнө караганда, ал редколлегияны тартылган кадрларды сааттап, тажабай көрүүгө мажбурлачу.

Кыргыз даректүү киносунун көрүнүктүү чебери Клара Юсупжанова кезинде таланттуу актриса катары таанылып, кийин режиссурага өткөн. Ал кыргыз даректүү киносунда масштабдуу көз карашка жана метафораларга негизделген өзүнүн кайталангыс поэтикалык стилин тапкан.

Режиссердун башкы темасы болгон жайлоо – адам «түбөлүк чындыктардын ээси» катары жашаган "зумуруттай чексиздик" жана нукура дүйнө катары сүрөттөлөт. Юсупжанованын чыгармачылык туу чокусу – 1970-1980-жылдардын чегинде тартылган жайлоодогу жашоо жөнүндөгү поэтикалык триптих (үчилтик) болду. Бул түрмөккө "Саламатсыңбы, жайлоо!" (1977), "Жолборс жайлоодо эки уйду жарып кетти" (1984) жана "Койчу менен туман" (1980) тасмалары кирет.

Белгилүү жазуучу жана сценарист Кубатбек Жусубалиев менен биргелешип жараткан бул тасмалар жөнөкөй турмуштук көрүнүштөрдүн алкагынан чыгып, адамдын жаратылыш менен жуурулушкан бейпилдик жана ыйык тынчтык сезимин жеткирүүгө умтулат.

1991-жылы Кыргызстан эгемендикке ээ болгондон кийин, анын кино тармагы мамлекеттик каржылоонун кескин кыскарышына жана кризиске карабастан, татаал, бирок чыгармачылык жактан жемиштүү тарыхый баракты ачты.

Кинематограф жаңы реалдуулукту чагылдырууга аргасыз болгон, бул улуттук кино өнөрүндө «жаңы толкундун» жаралышына алып келген. Анын негизги милдети улуттук идеяны кайра карап чыгуу жана көйгөйлүү публицистикага кайрылуу болуп калды.

Режиссерлор коомдогу жаңы социалдык көйгөйлөргө (миграция, улуу муундун тагдыры) кайрылышып, ошондой эле тарыхтын узак убакыт бою тыюу салынып келген барактарына кайрыла башташкан.

Буга 1930-жылдардагы репрессияны ачып берген Лиля Турусбекова "Чоң-Таш. Күл урчуктан тирилгендер" ("Чоң-Таш. Восставшие из праха", Лиля Турусбекова, 1992) жана улуттук тарыхтын трагедиялуу окуяларын, анын ичинде 1916-жылдагы көтөрүлүшкө кайрылган "Кайран эл" (Дооронбек Садырбаев, 1992) тасмалары далил.

Дал ушул жылдары, тээ 1960-жылдардан бери "Манас" ("Улуу манасчы", 1966) темасынын үстүндө үзүрлүү иштеп келген Мелис Убукеев 1995-жылы жанрлардын кесилишинде жаралган "Манас ааламы" тасмасын тартуулаган.

Бул эмгек режиссердун эпикалык темадагы изденүүлөрүнүн туу чокусу болуп калды. Ошондой эле «Манастын» касиеттүү, дүйнөлүк-тарыхый маанисин жана манасчылык феноменин ачып берген 1990-жылдардагы эң негизги тасмалардын бирине айланды. Убукеев эпостун үстүнөн иштөөнү зор жоопкерчилик деп билип, келечек муундар анын чексиз потенциалын дагы да тереңирээк ачып берерине ишенген.

1990-жылдары даректүү тасма тармагына жаңы муун келген (Актан Абдыкалыков, Эрнест Абдыжапаров, Марат Сарулу, Темир Бирназаров). Алар өзгөчө стилдеги жаңы кино тилин жана философиялык тереңдикти алып келип, метафоралык образдарды жарата алышкан.

Мисалы, Темир Бирназаровдун "Шайтан көпүрө" (1996) тасмасы өткөөл мезгилдин өзүнчө бир аллегориясы болсо, Актан Абдыкалыковдун "Ит чуркап баратты" ("Бежала собака", 1990) тасмасында кароосуз калган жаныбардын образы аркылуу коомдун оор жарасы көрсөтүлгөн.
Тайманбас көркөм карама-каршылыктарга бай бул автордук кинолор абройлуу эл аралык фестивалдарда тез эле таанылып, жогору бааланган.

2000-2010-жылдары Кыргызстандын даректүү киносу жаңыча өнүгүп, бутуна тура баштаган.

2001-жылы кабыл алынган "Кыргыз Республикасынын кинематографиясын мамлекеттик колдоо жөнүндө" мыйзам улуттук тасмаларды коргоону башкы орунга койду. Бул мыйзам тасмаларды каржылоого (кеминде 51%), жана улуттук фильмофондду маданий мурас катары сактап калууга кепилдик берет.

Ошол эле учурда, 2001-жылы Кыргыз-Түрк "Манас" университетинде "Кино" багыты ачылган. Ал жерге «кыргыз кереметинин» өкүлдөрү болгон белгилүү устаттары (алардын ичинде А. Сүйүндүков, Т. Ибраимов) сабак бергени келип, бул тармактын жанданышына чоң түрткү болду.

Мунун аркасында окуу жайдын алгачкы бүтүрүүчүлөрү эле эл аралык фестивалдарда кыска метраждуу даректүү тасмалары менен өздөрүн ишенимдүү көрсөтө алышты (А. Бирисманова менен Л. Гребенщикованын "Асыл" тасмасы, 2004; С. Мамбеталиевдин "Булуттар арасында" тасмасы, 2006; У. Коновалованын "Здравствуй, солнышко" тасмасы, 2008; А. Насировдун "Кыштоо" тасмасы, 2009).

Бул жылдары өлкөдөгү жалгыз жогорку категориядагы монтаж режиссеру Ракыя Шершенова да жигердүү эмгектенген. Анын кинодогу жарым кылымдан ашык жолу "кыргыз кереметинин" алптары (Океев, Видугирис, Убукеев) менен чогуу иштешүүдөн башталган. Ал эми 2000-жылдары өз алдынча режиссерлукка өтүп, маданий жана тарыхый мурастарды чагылдырган отузга жакын маанилүү даректүү тасмаларды жаратты.

Ракыя Шершенова кыргыз киносунун мэтрлерине арналган ("Төлөмуш" 2001, "Реквием" 2006, "Карлыгач" 2014), маданий-тарыхый темалардагы (Чыңгыз Айтматов, Улуу Ата Мекендик согуштун ардагерлери, Ооган кыргыздары тууралуу) жана замандаштарынын бейнесин ачкан эмгектери менен Кыргызстандын тарыхын жана улуу инсандарын даңазалаган публицистиканын өнүгүшүнө зор салым кошкон.

2010-жылдары Кыргызстандын даректүү киносу өнүгүүнүн жана тутумдашуунун жаңы баскычына кадам таштады.

Кыргыз кинематографисттеринин тобу ата мекендик кинону өнүктүрүү стратегиясын иштеп чыгып, тасма талаасына жаңы ысымдарды алып келүү максатында окуу курстарын ачышкан.

Бул жылдары кыска метраждуу формат Кыргызстандын "социомаданий брендине" айланып, каражаттын тартыштыгына карабай, дал ушул кыска метраждуу тасмалар эл аралык деңгээлде өлкөнүн жүзүн таанытып, дүйнөлүк деңгээлде жогору баалана баштады. Бул багыттагы маанилүү кадамдардын бири – 2010-жылы КМШ, Балтия өлкөлөрүн жана Грузияны камтыган "Кыргызстан – кыска метраждуу тасмалардын өлкөсү" (КСКФ) эл аралык кинофестивалынын негизделиши болду.

Кино тармагын системага келтирүү жана өнүктүрүү максатында 2012-жылы Кинематография департаменти түзүлгөн. Бул мекеменин негизги максаты – бул тармакты бир нукка салуу, багыттоо жана мамлекеттик көмөк көрсөтүү болчу. Натыйжада материалдык-техникалык база чыңдалып, жеке киностудиялардын саны өстү, атаандаштык күчөп, тасма тартуу жана аны иштеп чыгуу (монтаждоо, үн коштоо, түс берүү) өнөрү заманбапташты.

Ошону менен бирге, убагында техникалык базанын жана адистердин жетишсиздигинен улам театр режиссерлорун гана даярдап келген Искусство институтунун телекөрсөтүү жана кино факультети кайрадан жанданды. Борбордук Азиядагы Америка университетинде (БААУ) Телекөрсөтүү, кино жана медиа искусство департаменти ачылып, ал жерге кыргыз киносунун устаттары менен "Манас" университетинин бүтүрүүчүлөрү иштөөгө тартылды. Муну менен катар Кинематография департаменти кыска метражду долбоорлорго арналган сынактарды өткөрүп, "Кыргызфильм" киностудиясынын базасында бир катар кыска метраждуу тасмалар жарык көрө баштады.

Киномектептер адистерин даярдап, жылына ондогон кыска метраждуу даректүү тасмалар тартыла баштаган. Өлкөнүн булуң-бурчунан келген студенттердин бул эмгектери шаар жана айыл турмушунун өзгөчө тарыхый хроникасына айланды. Бирок, совет доорунан айырмаланып, бул тасмалар негизинен фестиваль программаларында көрсөтүлүп, ал эми калың көрүүчүлөрдү камтуу жагынан телекөрсөтүүдөгү даректүү кино алдыга чыкты.

Жаңы муун менен бирге Ракыя Шаршенова, Артыкпай Сүйүндүков, Талип Ибраимов, Марат Сарулу, Темир Бирназаров өңдүү устаттар ишин улантышты. Ошондой эле 2013-жылдан бери жыл сайын өткөрүлүп келе жаткан жана ошол учурда "Үмүт" КМШ өлкөлөрүнүн жаш киносунун форуму даректүү кинодогу жаңы ысымдардын тушоосун кесип келет.

2010–2020-жылдар аралыгы кыргыз даректүү киносунда салттуу, бир беткей баяндоодон баш тарткан жана терең гуманисттик көз карашка сугарылган жаңы, кубаттуу толкундун калыптанышы менен эсте калды. Бул он жылдыктын режиссерлору өз өзгөчөлүгүн, диаспора маселесин жана курч социалдык көйгөйлөрдү жигердүү козгоп, эл аралык деңгээлге чыгуу үчүн көбүнчө фестиваль форматын колдонушкан.

Заманбап кыргыз даректүү киносунда Асел Жураеванын чыгармачылык кол тамгасы өзгөчө орунга ээ. 2010-жылдардын башында ал салттуу баяндоодон жана кадр артындагы диктордук тексттен баш тартып, өзүнүн өзгөчө стилин тартуулаган.

Режиссер "Меккеге жол" (2011), "Бешик" (2010), "Чек ара" жана "Чырак" (2016) сыяктуу тасмаларында каармандардын түз күбөлүгү аркылуу же таптакыр эле сөзсүз, кадрдагы кыймыл-аракет менен гана кадимки калыптардан тышкары, гуманисттик көз карашты чагылдырат. Анын тасмаларынын башкы өзгөчөлүгү – турмуштун өөн учураган кырдаалдарына жана анын кыйынчылыктарына тик карап жеңе билген күчтүү инсандардын тагдырына басым жасаганында.

Ошол эле учурда, 2010-жылдардын экинчи жарымында журналистикадан киного келген Жаңыл Жусупжан даректүү кинодо өзүн жигердүү көрсөтө алды. Анын чыгармачылыгы өлкө сыртында (Тажикстан, Ооганстан) жашаган этникалык кыргыздардын жашоосун, өзгөчөлүгүн жана тамырын изилдөөгө багытталган. Жаңыл Жусупжан жалпы элдин тарыхын жеке окуя жана адамдын ички сезимдери аркылуу ачып берген.

Бул анын "Каратегинден кат" ("Письма из Памира", 2016) тасмасында ачык көрүнөт. Тажикстандагы кыргыздардын турмушуна арналган бул эмгек режиссёрдун өз уулуна жазган каты катары курулуп, автордун жеке сагынычын бүтүндөй бир элдин эс-тутумунун үнүнө айланткан.

Муну менен катар, бул кезеңдин башында, тактап айтканда 2010-жылы Нурбек Эген "Манастын төрөлүшү – алдын ала сезүү" ("Рождение Манаса как предчувствие") аттуу толук метраждуу даректүү тасмасын тартып, кыргыз даректүү киносу үчүн маанилүү болгон маданий-тарыхый жана улуттук-эпикалык темага кайрылган.

Башка бир режиссёр Аманбек Ажыматтын дебюттук "Физрук, алтын жана дарыя" (2014) тасмасы карапайым элдин көйгөйүн ачык жана түз чагылдырганы үчүн эл аралык фестивалдарда башкы байгелерге татып, ушул багыттагы кинолордун эң таанымал үлгүсүнө айланды.

Ушундай эле теманы Чыңгыз Нарынов да өзүнүн "Темир нан" ("Металлический хлеб", 2014) тасмасында изилдеген. Күн көрүү үчүн темир-терсек өткөрүүгө мажбур болгон пенсионер аял тууралуу баяндаган бул эмгек Амстердамдагы абройлуу IDFA фестивалында жогору бааланган.

Алар менен катар Адилет Каржоев (учурда БААУнун кино департаментинин деканы) академиялык ишмердүүлүктү режиссерлук менен айкалыштырып, татаал турмуштук шарттарды терең изилдеген жана байгелүү орундарды ээлеген тасмаларды жаратып келет (мисалы, "Рахмат, доктор!", 2015; "Кара вагон", 2021).

Ошентип, 2010-жылдардагы кыргыз даректүү киносу терең жеке издөөлөрдү социалдык-этникалык изилдөөлөр менен ийгиликтүү айкалыштыра алган, толуп-ташкан, өзүнө сырттан баа бере билген жетилген багыт катары өзүн көрсөтө алды.

2020-жылдары кыргыз даректүү киносунда автордук толук метраждуу тасмалар өнүгүп, эл аралык деңгээлде жигердүү иштеген жаңы ысымдар чыга баштады.

Алсак, Жаңыл Жусупжан Кыргызстанда толук метраждуу даректүү кинону ырааттуу түрдө өнүктүрүп келе жаткан саналуу кинематографисттердин бири. Анын акыркы эмгектерине Ооганстандан келген этникалык кыргыздардын жаңы чөйрөгө көнүү кыйынчылыктарын изилдеген "Вахан туткуну" ("Узник Вахана", 2023), Борбордук Азиянын атынан абройлуу эл аралык IDFA кинофестивалына катышкан "Атыркүл чыныгы эркектердин өлкөсүндө" ("Атыркуль в стране настоящих мужчин", 2023) тасмалары кирет. Ошентип, Ж. Жусупжандын чыгармачылыгы терең жеке издөөлөр менен коомдук-этникалык чоң изилдөөлөрдү ийгиликтүү айкалыштырууда.

Ошону менен бирге, бул кезеңде коомдогу эң жан кейиткен көйгөйлөрдү ачык айтып, коомчулукта чоң талкуу жараткан режиссёрлор пайда болду. Бул багыттагы эң негизги долбоор – Нуржамал Карамолдоева (режиссер жана БААУнун профессору) менен Султан Усувалиевдин (кино таануучу, сынчы) биргелешкен "Кезек кимде?" ("Кто следующий?", 2023) даректүү тасмасы.

Криминалдык иликтөө (true crime) жанрында тартылган бул тасма Айзада Канатбекованы күч колдонуп уурдап кеткенден кийинки киши колдуу болушуна арналган. Лос-Анжелестеги фестивалда калыстар тобунун өзгөчө белгилөөсүнө татыган бул эмгек кылмыштын чоо-жайын жана тиешелүү органдардын кайдыгерлигин гана ачып бербестен, коомго карата күчтүү кайрылууга айланды. 2025-жылы "Ала качуу: Кезек бизде" аттуу жаңы тасмасы бир адамдын башына келген трагедиядан бүтүндөй системанын көйгөйүн изилдөөгө өтүп, мурунку ишти логикалык жактан улантты. Учурда Н. Карамолдоева менен С. Усувалиев бул теманы дагы тереңдетип, "Көрүнбөгөн издер" ("Невидимые следы") аттуу толук метраждуу тасманын үстүндө иштеп жатышат.

Бул жылдары жаш режиссер Ильгиз-Шернияз Турсунбек уулунун ийгилиги кыргыз даректүү киносун эл аралык деңгээлде болуп көрбөгөндөй бийиктикке көтөрдү. Анын "Жайлоого карай узак жол" аттуу кыска метраждуу тасмасы 2025-жылы Оберхаузендеги 71-эл аралык кыска метраждуу тасмалардын кинофестивалынын баш байгесин жеңип алды. Бул жеңиштин тарыхый мааниси чоң: кыргыздын кыска метраждуу даректүү тасмасы акыркы 60 жылдан бери биринчи жолу мындай деңгээлдеги фестивалдын башкы сыйлыгын алды.

Бул ийгилик 1966-жылы Болотбек Шамшиевдин "Манасчы" аттуу кыска метраждуу даректүү фильминен кийинки алгачкы чоң триумф болуп калды Жогорку тоолуу шартта малчы Азиздин жашоо үчүн күрөшүн сырттан байкоо ыкмасы менен тарткан бул тасма адам менен жаратылыштын ортосундагы терең байланышты көрсөтөт. Оберхаузендеги бул ийгилик тасмага Германиянын Маданият министрлигинин экинчи сыйлыгын гана алып келбестен, ага дүйнөлүк "Оскар" сыйлыгына тандап алуу туруна катышууга жол ачты.

Азыркы 2020–2025-жылдар аралыгы көбүнчө "Тарталы" (Tartaly) киноклубу сыяктуу көзкарандысыз чыгармачыл бирикмелерге чогулган тайманбас жаш үндөрдүн чыгышы менен мүнөздөлөт. Бул багыттын алдыңкы өкүлдөрүнүн бири – режиссер жана сүрөтчү Алина Байтокова (БААУнун бүтүрүүчүсү). Ал өз эмгектеринде муундар ортосундагы түшүнбөстүктөрдү жана Борбордук Азиядагы аялдардын коомдогу ордун изилдейт.

Аялдардын ички дүйнөсүнө ("Умай", 2024) жана жаштардын маданий баалуулуктарына ("Замандаш", 2023) баш багып, ал даректүү кино аркылуу муундардын байланышын, өзүн издөө жолун (анын дипломдук иши "Узак жол", 2025) жана укуктар үчүн күрөштү чагылдырат. Анын эмгектери жергиликтүү жана эл аралык аянтчаларда бааланып, бүгүнкү кыргыз даректүү киносундагы ордун көрсөтүп турат.